جزوه سنجش و اندازه گیری

      سنجش و اندازه گیری . تألیف دکتر علی اکبر سیف   فصل اول   ما در این فصل برخی از مفاهیم بنیادی مبحث اندازه گیری و سنجش یا اندازه گیری و ارزشیابی را معرفی می کنیم    تعریف آزمون       آزمون وسیله اندازه گیری در آموزش و پرورش و روانشناسی است ، در اندازه گیری ، ما ویژگیها یا صفات اشیاء و افراد را تعیین و به صورت اعداد و ارقام گزارش می کنیم . برای اندازه گیری ویژگیهای مختلف اشیاء و افراد ، وسایل مختلفی به کار می روند ، مثلاً برای اندازه گیری ویژگیهای طول و وزن اشیاء از متر و ترازو استفاده   می شود انواع آزمونها    در آموزش و پرورش و روانشناسی ، آزمونها به چند منظور عمده مورد استفاده قرار می گیرد .     برای اندازه گیری تواناییهای شناختی و تواناییهای حرکتی و نیز برای اندازه گیری ویژگیهای شخصیت و ویژگیهای عاطفی . آزمونهای مختلف را می توان به دو دسته کلی .     « آزمونهای توانایی و آزمونهای عاطفی » تقسیم کرد آزمونهای توانایی    آزمونهای توانایی ، آموخته ها ، مهارتها و استعدادهای افراد را   می سنجد . دسته ای از این آزمونها ، تواناییهای شناختی افراد را می سنجد و تعدادی دیگر تواناییهای روانی - حرکتی را اندازه  می گیرد ، آزمونهای تواناییهای شناختی بیشتر در زمینهای تحصیلی و فعالیتهای فکری و ذهنی مورد استفاده قرار می گیرند و آزمونهای       روانی- حرکتی غالباً در موقعیتهای صنعتی ، نظامی و تربیت بدنی به کار می روند آزمونهای به دو دسته :      1- آزمونهای استعداد 2- آزمونهای پیشرفت تحصیلی تقسیم می شوند . 1- آزمونهای استعداد : مقدار توانایی یا آمادگی فرد را برای انجام دادن کارهایی که در پیش دارد و همچنین ظرفیت او را برای یادگیریهای مختلف می سنجد . 2- آزمونهای پیشرفت تحصیلی : دانش و مهارتهایی را که فرد تا لحظه ی اجرای آزمون کسب کرده است اندازه می گیرند .  به عبارت دیگر :   انواع آزمونهای توانایی   آزمونهای عاطفی   آزمونهای عاطفی دارای انواع زیادی هستند . ما در اینجا تنها به مهمترین آنها یعنی آزمونهای شخصیت ، آزمونهای نگرش و ازمونهای علاقه اشاره می کنیم         آزمونهای شخصیتی     می توان شخصیت را به صورت مجموعه رفتارهای فرد در موقعیت های اجتماعی تعریف کرد (ایبل ،1979) . از این توصیف کلی چنین بر می آید که روشهای سنجش شخصیت باید شامل متغیر های مختلف شناختی ، روانی – حرکتی و عاطفی باشند . از جمله این متغیرها می توان پیشرفت ، هوش ، استعدادهای ویژه ، علاقه ، نگرش و ارزشها و غیره را نام برد.   آزمونهای شخصیت بطور عمده به اندازه گیری متغیرهای انگیزش ، مزاج ، سازگاری ، منش و از این قبیل اختصاص یابد . ابزارهای اندازه گیری : 1- پرسشنامه های گزارش شخصی 2- پرسشنامه های جامعه سنجی . 3- فنون مشاهده ای  آزمونهای علاقه و نگرش علاقه و نگرش دو بخش دیگر شخصیت هستند که به خاطر اهمیت زیادی که در امور مشاوره شغلی و تربیتی دارند معمولاً بطور جداگانه سنجش می شوند . هم علاقه و هم نگرش به دوست داشتن ها و دوست نداشتن های افراد اشاره می کنند و هر دو به رجحان های فرد در باره فعالیت ها ، نهادهای اجتماعی ، یا گروهها ارتباط دارند .   علاقه به احساس فرد نسبت به یک فعالیت اشاره می کند مثل فعالیت مربوط به یک فعالیت ورزشی (چون فوتبال و والیبال و غیره ) در حالیکه نگرش حاکی از احساس فرد نسبت به یک شیء ، یک نهاد اجتماعی ، یا یک گروه است مثل تیم والیبال ، یا تیم فویبال و ... .   در اندازه گیری ، ویژگیها یا صفات بصورت عدد یا رقم گزارش می شود بنابراین می توان گفت : « اندازه گیری عبارت است از فرایندی که تعیین می کند یک شخص یا یک شیء چه مقدار از یک ویژگی برخوردار است . ( گی ، 1991 ) تعریف آزمودن بنابه تعریف ، وقتی که برای اندازه گیری یکی از ویژگیهای روانی یا تربیتی یک فرد یا گروهی از افراد از آزمون استفاده می شود به این فعالیت آزمودن می گویند .   سنجش از آزمودن و اندازه گیری مفهوم گسترده تری دارد . بنابه گفته نتبکو (2001) ، « سنجش یک اصطلاح کلی است و به صورت فرایندی تعریف می شود که برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز تصمیم گیری در باره دانش آموزان ، برنامه های درسی و سیاستهای آموزش مورد استفاده قرار می گیرد . تفاوت میان سنجش ، اندازه گیری و آزمودن تفاوت میان سنجش ، اندازه گیری و آزمودن این است که هم اندازه گیری و هم آزمودن عموماً با کمیت سر و کار دارند ، اما سنجش الزاماً به کمیت منحصر نمی شود . به سخن دیگر ، زمانیکه اندازه گیری یا آزمودن صورت می پذیرد ، نتیجه بصورت اعداد یا ارقام (کمیت ) نشان داده می شود ، اما نتیجه سنجش می تواند به صورت غیر کمی (توصیفی ) گزارش شود    آزمون پیشرفت تحصیلی وسیله ارزشیابی پیشرفت تحصیلی است . ارزشیابی بنابه تعریف که در کتاب روانشناسی تربیتی از آن دیدیم « عبارت است از سنجش عملکرد یا یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل با هدفهای آموزش از پیش تعیین شده ، به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی معلم و کوششهای یادگیری دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده است یا نه » .   ارزشیابی فرایندی است که از آن طریق ما برای چیزی ارزش قائل می شویم . در ارزشیابی ما کم و زیاد بودن ، خوب و بد بودن ، جلو و عقب بودن ، و از این قبیل را تعیین می کنیم . با توجه به توضیحات بالا « اندازه گیری اعداد را در اختیار ما قرار می دهد ، قضاوت ، علاقه و تفسیر انسان آن اعداد را به ارزشیابی بدل می سازد .»   انواع ارزشیابی ها در آموزش و پرورش 1- ارزشیابی ملاکی و ارزشیابی هنجاری (وابسته به ملاک – وابسته به هنجار ) 2- ارزشیابی تکوینی ، تشخیصی و تراکمی 3- ارزشیابی درونی و ارزشیابی بیرونی   ارزشیابی های پیشرفت تحصیلی را با توجه به مقاصد ارزشیابی به دو دسته ملاکی و هنجاری تقسیم می کنند . در ارزشیابی ملاک یا ملاک مرجع ، معیار یا ملاک ارزشیابی از پیش تعیین می شود و عملکرد یاد گیرنده در آزمون با توجه به آن ملاک سجش می شود . ملاک های این نوع ارزشیابی غالباً در هدفهای دقیق آموزشی از پیش تعیین می شود .          ارزشیابی ملاکی بر اساس نوعی ملاک مطلق انجام می پذیرد ، از این رو به آن ارزشیابی مبتنی بر ملاک مطلق نیز می گویند . مثال : آزمونهای پایان ترم دانشگاه ، آزمون گواهینامه رانندگی نمونه ای از ارزشیابی ملاک مطلق بحساب می آید .     ارزشیابی هنجار مرجع یا ارزشیابی مبتنی بر ملاک نسبی ، بر خلاف ارزشیابی ملاکی ، عملکرد آزمون شونده را نه با یک ملاک مطلق از پیش تعیین شده ، بلکه با عملکرد آزمون شوندگان دیگری که همان آزمون را گذرانده اند می سنجد . به طور خلاصه ، در ارزشیابی هنجاری هدف عمده این است که تعیین کنیم یک دانش آموز در مقایسه با دانش آموز دیگر ، چه وصفی دارد .   ارزشیابی هنجاری و آزمونهای مبتنی بر ملاک نسبی در سنجش هوش و استعداد و نیز در سنجش شخصیت و سایر جنبه های عاطفی به کار می روند . در این آزمونها هیچگونه ملاک از پیش تعیین شده ای مورد استفاده واقع نمی شوند ، بلکه در آنها عملکردهای آزمون شوندگان با یکدیگر مقایسه می شوند . مثال : آزمونهای کنکور سراسری دانشگاهها و مسابقات علمی نمونه هایی از آزمونهای ملاک نسبی ( هنجاری ) به شمار می روند .   نمرات آزمونهای هنجاری به صورت توزیع طبیعی پراکنده می شوند . در این توزیع اکثر نمرات حول هوش میانگین قرار دارند و تعداد کمی از آنها بسیار بالاتر از میانگین و به همان نسبت هم تعداد کمی از نمرات بسیار پایین تر از میانگین قرار دارند .    ارزشیابی تکوینی ، تشخیصی و تراکمی اجرای آزمون و ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان تنها به پایان دوره آموزشی منحصر نمی شود ، بلکه ارزشیابی یک جریان مستمر است که هم در ضمن آموزش و هم در پایان باید انجام پذیرد . بدین منظور شیوه های ارزشیابی مختلفی وجود دارند که در جریان آموزش و یادگیری مورد استفاده قرار می گیرند .  ارزشیابی تکوینی  هدف ارزشیابی تکوینی آگاهی یافتن از نمره یادگیری دانش آموزان برای تعیین نقاط قوت و ضعف یادگیری آنان و نیز تشخیص مشکلات روش آموزشی معلم در رابطه با هدفهای آموزشی معین و مشخص است . این ارزشیابی در طول دوره آموزشی ، معین زمانی که فعالیت آموزشی معلم در جریان است و یادگیری در حال تکوین و شکل گیری است انجام می شود . ارزشیابی تشخیصی : نوع دیگر ارزشیابی ملاکی که بسیار شبیه به ارزشیابی تکوینی است ارزشیابی تشخیصی نام دارد . علت این نام گذاری آن است که این ارزشیابی با هدف تشخیص مشکلات یادگیری دانش آموزان در یک موضوع درسی به کار می رود و از کج فهمیهایی که منجر به اشتباهات آنان می شود تصویر دقیقی به دست آورد .  ارزشیابی تراکمی در ارزشیابی تراکمی ، تمامی آموخته های دانش آموزان در طول یک دوره آموزشی تعیین می شودند و هدف آن نمره دادن به دانش آموزان و قضاوت درباره اثربخشی کار معلم و برنامه درسی ، یا مقایسه برنامه های مختلف درسی با یکدیگر است . از این جهت به این نوع ارزشیابی تراکمی گفته می شود که بوسیله آن می توان یادگیریهای متراکم دانش آموزان را در طولیک دوره اندازه گیری کرد .  هدف ارزشیابی تراکمی هدف ارزشیابی تراکمی هم نمره دادن و اتخاذ تصمیمهای پرورشی (ارتقاء دانش آموزان به کلاسهای بالاتر ، دادن امتیازهای تحصیلی ، اعزام به دوره های عالی تر تحصیلی ، اعطای بورس تحصیلی و غیره ) و هم تعیین اثربخشی کار معلم و میزان توفیق او در پیاده کردن مراحل مختلف طرح آموزشی است . فصل دوم تهیه طرح آزمون پیشرفت تحصیلی هدفهای آموزش رفتاری هدفهای آموزشی رفتاری ، هدفهای هستند که مقاصد آموزشی معلم را بر حسب رفتار قابل اندازه گیری یا اصطلاحاً عملکرد یادگیرنده بیان می کنند .   متخصصان آموزش و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی توصیه    می کنند که بهتر است ، هنگام نوشتن هدفهای آموزشی رفتاری ، علاوه بر کاربرد افعال و عبارات مشخص کننده رفتار ، شرایط و اوضاع و احوالی که رفتار باید در آن انجام پذیرد و ملاک موفقیت رفتار نیز ذکر شوند . به این نوع هدفهای رفتاری هدفهای کامل رفتاری گفته می شود .  نمونه ای از هدفهای کل رفتاری دانش آموز باید بتواند ، از میان فهرستی از ماشینها و وسایل دیگر که معلم در اختیار او می گذارد ، حداقل پنج ماشین را انتخاب کند که همزمان در دو راه یا بیشتر به انسان کمک می کنند .    هدف بالا ویژگی هدفهای کامل رفتاری را دارد .       اولاً : این هدف بر حسب رفتار دانش آموزان نوشته شده است : انتخاب کند.     ثانیاً : دارای شرایط عملکرد است ؛ از میان فهرستی از ماشینها و             وسایر وسایل که معلم در اختیار او می گذارد .      ثالثاً : این هدف دارای ملاک عملکرد است ؛ حداقل پنج ماشین              را انتخاب کند . طرح آزمون پیشرفت تحصیلی   انواع آزمونهای پیشرفت تحصیلی آزمونهای پیشرفت تحصیلی را می توان ابتدا به دو دسته عینی و غیر عینی یا ذهنی تقسیم کرد و سپس این دو دسته کلی را نیز به اجزاء دیگری تقسیم کرد .    آزمونهای عینی آزمونهایی هستند که هم سئوالها و هم جواب سئوالها را در اختیار آزمون شوندگان قرار می دهند و آزمون شوندگان در باره جوابهای داده شده اعمالی انجام می دهند یا تصمیماتی اتخاذ می کنند . آزمونهای عینی بطور عمده از سه نوع اصلی چندگزینه ای ، صحیح –غلط ، و جور کردنی تشکیل می یابند .  آزمونهای هستند که در آنها سئوالها در اختیار آزمون شونده گذاشته می شوند و او جواب سئوالها را خود آماده می کند و در برگه امتحانی می نویسد . علت نامگذاری این نوع آزمونها به آزمونهای ذهنی آن است که در تصحیح جوابهای آنها ممکن است نظر مصحح دخالت کند . این نوع آزمونها را نیز می توان به دو دسته آزمونهای گسترده پاسخ و آزمونهای محدود پاسخ تقسیم کرد . نوعی دیگری آزمون پیشرفت تحصیلی وجود دارد که حد وسط دو نوع آزمون عینی و ذهنی قرار دارند . در این آزمونها که به آزمونهای کوته پاسخ شهرت دارند سئوالها بسیار شبیه به آزمونهای تشریحی هستند ، زیرا پاسخها را خود آزمون شونده باید تهیه کند ، اما سئوالها بسیار دقیق و مشخص هستند . جواب سئوالهای کوته پاسخ معمولاً به یک یا جند کلمه (حداکثر یک جمله ) یا یک عدد و یا یک علامت خلاصه می شود .    انواع آزمونهای پیشرفت تحصیلی از نظر طرح تهیه آنها : فصل سوم آزمونهای تشریحی انواع آزمونهای تشریحی آزمونهای تشریحی را ، با توجه به آزادی عمل آزمون شونده در پاسخ دادن و به سئوالهای آزمون ، به دو دسته گسترده پاسخ و محدود پاسخ تقسیم می کنند . آزمون گسترده پاسخ  در آزمونهای تشریحی گسترده پاسخ ، هیچگونه محدودیتی برای آزمون شونده منظور نمی شود و او عملاً آزاد است تا هر طور که مایل باشد پاسخ خود را بپروراند و سازمان دهد . آزمون شونده در پاسخ دادن به سئوالهای این نوع آزمون از لحاظ زمان و مقدار پاسخ نیز آزادی کامل دارد .   آزمونهای تشریحی گسترده پاسخ برای سنجش هدفهای ترکیب و ارزشیابی ( بالاترین طبقه های طبقه بندی هدفهای آموزشی ، حوزه شناختی ) مناسب ترین سؤالها هستند . مثال : یک آزمون تشریحی گسترده پاسخ : آنچه را که به نظر شما باید در یک برنامه امتحان یک آموزشگاه گنجانده شود بنویسید .  آزمون محدود پاسخ  در آزمونهای تشریحی محدود پاسخ ، آزمون شونده در پاسخ دادن به سؤالها آزادی کامل ندارد ، بلکه صورت سؤال او را ملزم می سازد تا پاسخ خود را در چهارچوب شرایطی خاص محدود کند . همچنین این سؤالها برای آزمون شونده از لحاظ زمان و پاسخدهی و تعداد پاسخ محدودیتهایی قایل می شوند .     در سؤالهای آزمون محدود پاسخ برای اندازه گیری توانایی یادگیرندگان در سطوح فهمیدن ، کار بستن و تحلیل مناسب است ، ولی برای سنجش توانایی ترکیب (خلاقیت) و ارزشیابی زیاد مناسب نیست . مثال سؤال محدود پاسخ : « در یک پاراگراف ، به طور خلاصه توضیح دهید که چرا فشارسنج بهترین ابزار پیش بینی وضع هوا است . »  محاسن و معایب آزمونهای تشریحی محاسن : 1- تهیه آزمونهای تشریحی از تهیه آزمونهای عینی آسان تر است . 2- توانایی پاسخ دادن به سؤالها را می سنجد نه توانایی انتخاب پاسخها را . 3- موقعیتهای واقعی تری را از آزمونهای عینی به آزمون شوندگان عرضه می کنند . معایب : 1- این آزمونها نمونه کوچکی از محتوای درس و هدفهای آموزش را اندازه می گیرند . 2- تصحیح برگه های امتحان این گونه آزمونها نمی تواند با دقت و به طور عینی انجام گیرد . 3- تصحیح برگه های امتحانی این آزمونها بسیار وقت گیر است . قواعد تهیه سئوالات تشریحی بزرگترین امتیاز آزمونهای تشریحی این است که آزمون شوندگان را وا می دارند تا اندیشه های خود را بطور منطقی ، منسجم و سازمان یافته بیان کنند و در این کار خلاقیت خود را نشان دهند . این است تفادوت عمده آزمونهای تشریحی و آزمونهای عینی ، قواعد زیر به منظور تحقق کاستن از معایب این سئوالها پیشنهاد شده اند .   قواعد تهیه سئوالهای تشریحی به شرح زیر است  1- در نوشتن صورت سئوالها ، با رسم جدول مشخصات آن درس ، سئوالها بطور مستقیم به هدفهای آموزشی ربط شوند . 2- به اندازه گیری هدفهایی محدود کنید که با سایر آزمونها قابل اندازه گیری نیستند . 3- صورت سئوالهای تشریحی را با عبارات و کلمات واضح بنویسید و از کلی گویی بپرهیزید . 4- از کاربرد کلمات «چی کسی » ، « چه وقت » ، « کجا » و جزء اینها بپرهیزید .    5- تا حدامکان از سئوالهای تازه و موقعیتی جدید استفاده کنید . 6- سئوالهای مربوط به موضوعات و عقاید بحث انگیز طوری طرح شوند که از آزمون شونده بخواهند تا شواهد مستند را بیان کند . 7- به آزمون شوندگان حق انتخاب چند سئوال از میان تعدادی سئوال را ندهید . 8- برای پاسخ دادن به سئوالها ، زمان کافی در نظر بگیرید و زمان هر سئوال را نیز بطور جداگانه مشخص کنید . قواعد تصحیح سئوالهای تشریحی 1- پاسخهای سئوالات را تنها بر اساس هدفی که در سئوال گنجانده شده است تصحیح کنید . 2- با نوشتن یک پاسخ نمونه برای هر سئوال به عنوان کلید ، از دخالت عوامل نامربوط جلوگیری کنید  . 3- پاسخ را سئوال به سئوال تقسیم کنید نه ورقه به ورقه . 4- هنگام تصحیح ورقه های امتحانی از شناسایی نام صاحبان آنها خودداری کنید . 5- در صورت امکان از یکی دو نفر از همکارانتان بخواهید تا سئوالهایی را که شما تصحیح کرده اید تصحیح کنند . 6- بر روی برگه های آزمون اشتباهات دانش آموزان را تصحیح کنید و اظهار نظرهای خود را بنویسید . 7- تمام پاسخهای آزمون شوندگان به یک سئوال را در یک نشست و بدون وقفه زمانی تصحیح کنید . 8- از روش تحلیلی و کلی نمره گذاری استفاده کنید .     آزمونهای کوته پاسخ     آزمونهای کوته پاسخ حد وسط بین آزمونهای تشریحی و عینی است . شباهت این نوع آزمون با آزمونهای تشریحی آن است که در هر دو آنها به صورت سئوال بوسیله طراح سئوال تهیه می شود و جواب آنها را آزمون شونده تهیه می کند . تعریف آزمون کوته پاسخ آزمون کوته پاسخ از مجموعه ای سئوال مختصر که غالباً برای سنجش هدفهای آموزشی سطح پایین مطرح می شوند تشکیل می یابد . سئوالهای آزمون کوته پاسخ از آزمون شونده می خواهند تا کلمه ، عبارت ، جمله ، عدد ، یا علامتی را در پاسخ به یک سئوال یا تکمیل یک جمله بنویسند .

 

انواع آزمونهای کوته پاسخ : 1- نوع پرسشی مثال : مرکز استان مازندران کجاست ( ساری ) 2- نوع کامل کردنی مثال : بزرگترین دریاچه دنیا دریاچه ............ است . ( خزر ) 3- نوع تشخیصی یا تداعی مثال : بعد از نام هر استان ، نام مرکز آن را بنویسید . خوزستان ____    ( اهواز ) خراسان   ____    ( مشهد ) مرکزی    ____    ( اراک ) محاسن و معایب آزمونهای کوته پاسخ : محاسن : 1- اجرای آنها آسان است 2- تقلب را کاهش می دهند . 3- نسبت به آزمونهای عینی چند گزینه ای ، صحیح – غلط و جور کردنی اطلاعات تشخیصی بی

/ 3 نظر / 2034 بازدید
دان 4

استاد اینا که همه از کتاب بود.....

محمد

واقعا ممنونم.خیلی قشنگ بود. مختصر و مفید... بازم ممنونم

خادم

سلام جدادمتون گرم..استفاده بردیم پیروز و سربلند باشید